Dogmatiklik Nedir?

Dogmatiklik, bir düşünceyi, inancı veya bilgiyi sorgulamaya kapalı biçimde kesin doğru sayma eğilimidir. Günlük dilde genellikle farklı kanıtlara, eleştirilere ya da karşı görüşlere açık olmayan düşünme tutumunu anlatır; felsefede ise bilginin imkânı ve kesinliği tartışmalarıyla ilişkilidir.

• Temel anlam: Sorgusuz kesinlik iddiası.
• Günlük kullanım: Katı, değişmez ve tartışmaya kapalı tutum.
• Felsefi kullanım: Bilginin kesin olarak mümkün olduğunu savunan yaklaşımlarla bağlantılı anlam.
• Karıştırılan nokta: Her güçlü kanaat dogmatik değildir; dogmatiklik, karşı kanıtı baştan dışlamayla belirginleşir.

Dogmatik, dogma ve dogmatiklik ne demek?

Dogma, tartışmasız doğru kabul edilen öğreti, ilke veya inanç anlamında kullanılır. Dogmatik, dogmaya dayalı olan ya da düşüncelerini kesin ve sorgulanamaz biçimde savunan kişi veya yaklaşım için kullanılan sıfattır. Dogmatiklik ise bu tutumun adıdır.

Bu üç kelime aynı alana ait olsa da görevleri farklıdır:

Dogmatik düşünme nedir?

Dogmatik düşünme, bir görüşü değerlendirmeden önce onu değişmez doğru kabul etme biçimidir. Bu düşünme tarzında yeni bilgi, kanıt veya itiraz genellikle mevcut kabulü gözden geçirmek için değil, mevcut kabulü savunmak için ele alınır.

Dogmatik düşünmenin belirgin özellikleri şunlardır:

• Bir fikrin doğruluğunu tartışmaya kapatmak.
• Karşı görüşleri peşinen yanlış saymak.
• Kanıtın gücünden çok otoriteye, geleneksel kabule veya değişmez ilkeye dayanmak.
• Fikrin hangi koşullarda yanlışlanabileceğini belirtmemek.

Buna karşılık, tutarlı olmak veya bir konuda güçlü kanaate sahip olmak tek başına dogmatiklik değildir. Bir kişi gerekçesini açıklıyor, karşı kanıtları değerlendiriyor ve gerektiğinde görüşünü düzeltebiliyorsa bu tutum dogmatik sayılmaz.

Felsefede dogmatiklik nasıl anlaşılır?

Felsefede dogmatiklik iki farklı bağlamda kullanılabilir. İlk kullanım, günlük dile yakındır: Bir görüşün eleştiriye kapalı ve kesin doğru gibi savunulması anlamına gelir. İkinci kullanım ise bilgi felsefesiyle ilgilidir: Bazı felsefi yaklaşımlar, insan aklının kesin bilgiye ulaşabileceğini savunduğu için tarihsel olarak “dogmatik” diye adlandırılmıştır.

Bu nedenle felsefede dogmatiklik her zaman basitçe “yanlış düşünme” anlamına gelmez. Bağlam önemlidir. Bir metinde dogmatiklik, bazen eleştirel olmayan katılığı; bazen de septisizme karşı kesin bilginin mümkün olduğunu savunan konumu anlatır.

Din dogmatik midir?

Dinlerde dogma, inanan topluluk tarafından temel kabul edilen öğreti veya iman ilkesi anlamında kullanılabilir. Bu nedenle “dini dogma”, bir dinin inanç alanına ait temel ve bağlayıcı kabulü ifade eder.

Ancak “din dogmatiktir” cümlesi bağlama göre dikkatli kullanılmalıdır. Dinî inançlar çoğu zaman deneysel bilim yöntemiyle doğrulanıp yanlışlanacak iddialar gibi ele alınmaz. Buna rağmen din içinde yorum, mezhep, kelam, tefsir ve din felsefesi gibi tartışma alanları bulunabilir. Bu yüzden daha doğru ifade şudur: Dinlerde dogmatik kabul edilen öğretiler olabilir; fakat bir dinin bütün tarihsel, felsefi ve yorumlayıcı alanlarını tek kelimeyle açıklamak yetersizdir.

Dini dogma nedir?

Dini dogma, bir dinî gelenek içinde temel ve bağlayıcı kabul edilen inanç ilkesidir. Örneğin Tanrı inancı, vahiy anlayışı veya kutsal kabul edilen bazı öğretiler, ilgili dinin kendi sistemi içinde dogma niteliği taşıyabilir. Bu kullanımda “dogma” kelimesi her zaman hakaret anlamı taşımaz; çoğu zaman inanç sisteminin temel kabulünü belirtir.

Dogmatik bilgi nedir?

Dogmatik bilgi, doğruluğu eleştirel inceleme, deney, gözlem veya mantıksal gerekçelendirme ile yeniden sorgulanmadan kabul edilen bilgi türü için kullanılan bir ifadedir. Günlük dilde “kanıtlanmadan doğru sayılan bilgi” anlamına yaklaşır.

Bu kavram özellikle bilimsel bilgiyle karşılaştırıldığında anlaşılır. Bilimsel bilgi geçici, denetlenebilir ve yeni kanıtlarla değiştirilebilir niteliktedir. Dogmatik bilgi ise çoğunlukla değişmez kabul edilir ve karşı kanıtla sınanmaz.

Bilim dogma mıdır?

Bilim dogma değildir; çünkü bilimsel yöntem, iddiaların gözlem, deney, mantıksal tutarlılık ve tekrar edilebilirlik ölçütleriyle sınanmasına dayanır. Bilimde bilgiler kesin ve değişmez dogmalar olarak değil, mevcut kanıtlarla en iyi açıklama olarak kabul edilir.

Bununla birlikte bilim insanları veya kurumlar dogmatik tutum sergileyebilir. Bu durum bilimin yöntemiyle değil, yöntemin katı ve eleştiriye kapalı uygulanmasıyla ilgilidir. Bilimsel yaklaşımın ayırt edici yönü, güçlü kabul edilen açıklamaların bile yeni kanıtlar karşısında gözden geçirilebilmesidir.

Dogmatiklik örnekleri

Dogmatiklik örnekleri, bir kişinin ya da topluluğun görüşünü tartışmaya kapatması üzerinden anlaşılır:

• “Bu düşünce yanlıştır; çünkü bizim kabulümüze aykırı.”
• “Bu kuralın nedenini tartışmaya gerek yok; her zaman böyleydi.”
• “Karşı kanıt olsa bile bu görüş değişmez.”
• “Bu konuda farklı yorum yapan herkes hatalıdır.”

Bu örneklerde sorun, bir görüşe sahip olmak değil; görüşün gerekçe, eleştiri ve yeni bilgi karşısında bütünüyle kapatılmasıdır.

Sık karıştırılan noktalar

Dogmatiklik, inançlı olmakla aynı şey değildir. Bir kişi dinî, felsefi veya siyasi bir inanca sahip olabilir ve bu inancını gerekçelendirmeye çalışabilir. Dogmatiklik, bu inancı tartışılmaz sayıp tüm eleştirileri baştan geçersiz kabul ettiğinde ortaya çıkar.

Dogmatiklik, kararlılıkla da aynı şey değildir. Kararlı bir kişi, gerekçelerini korurken yeni bilgiyi değerlendirebilir. Dogmatik bir kişi ise yeni bilgiyi, görüşünü değiştirme ihtimali olarak değil, çoğu zaman reddedilmesi gereken bir tehdit olarak görür.

Konu anlatımını video üzerinden izlemek isteyenler için mevcut kaynak: Dogmatiklik konu anlatımı videosu.

Kullanım ve kaynak notu

Dogmatiklik sözcüğü günlük dilde çoğunlukla olumsuz bir tutumu anlatır. Felsefe ve din bağlamında ise kelimenin anlamı metnin bağlamına göre değişebilir. Bu nedenle kelimeyi değerlendirirken “eleştiriye kapalılık mı anlatılıyor, yoksa belirli bir öğretinin temel kabulü mü belirtiliyor?” sorusu ayırt edicidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar

• Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük
• Encyclopaedia Britannica – Dogmatism
• Stanford Encyclopedia of Philosophy – Skepticism